T├╝rk demokrasi tarihinde idam, k├Ât├╝ muamele ve insan haklar─▒ ihlalleriyle yerini alan 12 Eyl├╝l 1980 askeri darbesinin ├╝zerinden 38 y─▒l ge├žti.

 Türkiye Cumhuriyeti tarihinin emir-komuta zinciri içinde gerçekle┼čtirilen son askeri darbesi 12 Eylül, idam, kötü muamele ve insan haklar─▒ ihlalleriyle zihinlerdeki yerini koruyor.

TRT radyosunda,12 Eylül sabah─▒ ─░stiklal Mar┼č─▒’n─▒n ard─▒ndan çal─▒nan Harbiye Mar┼č─▒ ve dönemin Genelkurmay ve Milli Güvenlik Konseyi Ba┼čkan─▒ Orgeneral Kenan Evren imzal─▒ Milli Güvenlik Konseyi “bir numaral─▒” bildirisinin okunmas─▒ darbenin ba┼člang─▒c─▒ oldu. Bu bildiriyi, 5 bildiri daha izledi.

Orgeneral Evren’in darbeye ili┼čkin “… (TSK) Kendi kendini kontrol edemeyen demokrasiyi sa─člam temeller üzerine oturtmak, kaybolan devlet otoritesini yeniden tesis etmek için yönetime el koymak zorunda kalm─▒┼čt─▒r.” ifadeleri dikkati çekti.

Kara Kuvvetleri Komutan─▒ Orgeneral Nurettin Ersin, Hava Kuvvetleri Komutan─▒ Orgeneral Tahsin ┼×ahinkaya, Deniz Kuvvetleri Komutan─▒ Oramiral Nejat Tümer ve Jandarma Genel Komutan─▒ Orgeneral Sedat Celasun’dan olu┼čan komuta kademesinin de aktif rol ald─▒─č─▒ darbenin ana gerekçesi, “güvenlik sorunu” olarak gösterildi.

TBMM’nin 22 Mart 1980’de ilk turunu yapt─▒─č─▒ Cumhurba┼čkanl─▒─č─▒ seçimini, 114 tur oylama yapt─▒─č─▒ halde darbe gününe kadar sonuçland─▒ramamas─▒n─▒n da etkili oldu─ču süreçte, gazeteci Abdi ─░pekçi, Emniyet Müdürü Cevat Yurdakul, D─░SK ve Maden-─░┼č Sendikas─▒ Genel Ba┼čkan─▒ Kemal Türkler, MHP Genel Ba┼čkan Yard─▒mc─▒s─▒ Gün Sazak, Eski Ba┼čbakan Nihat Erim, Adalet Partisi ─░stanbul Milletvekili ─░lhan Egemen Darendelio─člu, CHP ─░stanbul Milletvekili Abdurrahman Köksalo─člu, MHP Gaziosmanpa┼ča ─░lçe Ba┼čkan─▒ Ali R─▒za Alt─▒nok ile e┼či ve k─▒z─▒n─▒n öldürülmesi gibi çok say─▒daki siyasi cinayet de darbeye neden olarak gösterildi.

Konya’da 6 Eylül’de düzenlenen “Kudüs Mitingi de” darbe yönetimi taraf─▒ndan “┼čeriatç─▒ giri┼čim” olarak gösterildi.

 

“Yönetime üçüncü aç─▒k müdahale”

Darbeye giden sürecin haz─▒rl─▒klar─▒, Haziran 1980’den itibaren Genelkurmay Karargah─▒’nda yap─▒lmaya ba┼čland─▒.

Kod ad─▒ “Bayrak Harekat─▒” olan darbe, ilk olarak bütün ordu komutanlar─▒na gönderilen emirle 11 Temmuz saat 04.00’te hayata geçirilmek istendi ancak 2 Temmuz’da Süleyman Demirel’in Ba┼čbakanl─▒─č─▒’ndaki hükümetin güvenoyu almas─▒yla plan ertelendi.

Ayn─▒ plan, yine ayn─▒ isimle 12 Eylül’de sabaha kar┼č─▒ uyguland─▒ ve ordu yönetime el koydu.

Emir-komuta zinciri içinde gerçekle┼čtirilen bu darbe, 27 May─▒s 1960 darbesi ve 12 Mart 1971 muht─▒ras─▒n─▒n ard─▒ndan Türkiye Cumhuriyeti tarihinde silahl─▒ kuvvetlerin yönetime üçüncü aç─▒k müdahalesi olarak tarihteki yerini ald─▒.

Sürgünler ve siyasi yasaklar

Süleyman Demirel’in Ba┼čbakan─▒ oldu─ču Hükümetin görevden al─▒nd─▒─č─▒ darbe sürecinde, TBMM la─čvedildi. 1970 sonras─▒nda de─či┼čtirilen 1961 Anayasas─▒ uygulamadan kald─▒r─▒ld─▒ ve Türkiye siyasetinin yeniden tasarland─▒─č─▒ askeri dönem ba┼člad─▒.

Ülke genelinde ilan ettikleri 13 s─▒k─▒yönetim bölgesine 13 generali komutan olarak atayan cuntac─▒lar, Türk Hava Kurumu, Çocuk Esirgeme Kurumu ve K─▒z─▒lay d─▒┼č─▒ndaki derneklerin faaliyetlerini durdurdu.

Siyasi partileri de la─čveden askeri yönetim, Süleyman Demirel ile Bülent Ecevit’i Hamzakoy’a, Necmettin Erbakan ile Alparslan Türke┼č’i ise Uzunada’ya sürgüne göndererek, siyasi yasaklar getirdi.

Darbeye liderlik eden 5 generalin olu┼čturdu─ču Milli Güvenlik Konseyi, bütün yetkileri ele ald─▒. Eski Deniz Kuvvetleri Komutan─▒ Bülent Ulusu’ya kurdurulan hükümet, 21 Eylül’de göreve ba┼člad─▒.

 

Darbecilere koruma kalkan─▒

Darbenin ard─▒ndan geçen 3 y─▒l içinde önemli kanunlar─▒n tamam─▒na yak─▒n─▒ de─či┼čtirildi ve askeri yönetimin belirledi─či Dan─▒┼čma Meclisi taraf─▒ndan haz─▒rlanan Anayasa, yap─▒lan “güdümlü” referandumla yüzde 92’lik “Evet” oyu ald─▒.

Kenan Evren’in cumhurba┼čkan─▒ seçildi─či bu dönemde askeri yönetim üyelerinin ömür boyu yarg─▒lanmas─▒n─▒ engelleyen “geçici 15. madde” Anayasa’ya eklendi.

Eren, ya┼č─▒ büyütülerek idam edildi

Yönetime el koyan cuntac─▒ askerler, ac─▒s─▒ y─▒llarca haf─▒zalardan silinmeyecek idam kararlar─▒n─▒n da mimar─▒ oldu.

Darbeden sonra ilk idamlar, 9 Ekim 1980 tarihinde gerçekle┼čti. ─░lk olarak sol görü┼člü Necdet Adal─▒, ard─▒ndan ülkücü Mustafa Pehlivano─člu idam edildi. Darbe öncesinde bir askeri inzibat erini öldürdü─čü gerekçesiyle hüküm giyen 17 ya┼č─▒ndaki Erdal Eren, 19 Mart 1980’ta idama mahkum edildi.

Darbeci Kenan Evren’in 17 ya┼č─▒nda ast─▒rd─▒─č─▒ Erdal Eren için söyledi─či “Asmayal─▒m da besleyelim mi?” sözü ise haf─▒zalardan hala silinmedi.

Eren’in idam karar─▒, Yarg─▒tay taraf─▒ndan iki kere iptal edilmesine ra─čmen, Milli Güvenlik Konseyi taraf─▒ndan onaylanan kararla ve ya┼č─▒ büyütülerek 13 Aral─▒k 1980’de Ankara Merkez Ulucanlar Cezaevi’nde infaz edildi.

─░┼čkenceler, faili meçhuller, yasaklar…

Darbe dönemi süresince milyonlarca ki┼činin hayat─▒n─▒ etkileyen kararlar─▒n alt─▒na imza atan cunta yönetimi, y─▒llarca sürecek tart─▒┼čmalara yol açan kararlara imza att─▒.

Darbe sürecinde 650 bin ki┼či gözalt─▒na al─▒nd─▒, aç─▒lan 210 bin davada 230 bin ki┼či yarg─▒land─▒, 7 binden fazla ki┼či için de idam cezas─▒ istendi. 517 ki┼činin “ölüm cezas─▒na” çarpt─▒r─▒ld─▒─č─▒ süreçte, 50 ki┼či idam edildi.

Vatanda┼čl─▒ktan 14 bin ki┼činin ç─▒kar─▒ld─▒─č─▒ bu dönemde, yakla┼č─▒k 100 bin ki┼či “örgüt üyesi olma” suçundan yarg─▒land─▒, 30 bin ki┼či ise “sak─▒ncal─▒” oldu─ču iddias─▒yla i┼čten ç─▒kar─▒ld─▒.

─░┼čkence ve faili meçhullerin çokça ya┼čand─▒─č─▒ dönemde bine yak─▒n film yine sak─▒ncal─▒ bulundu─ču için yasakland─▒, 4 bine yak─▒n ö─čretmen, çok say─▒da üniversite görevlisinin i┼čine son verildi. Yüzlerce gazeteci için de binlerce y─▒la varan hapis cezalar─▒ istendi.

 

Darbenin sorumlular─▒ ilk kez hakim kar┼č─▒s─▒nda

12 Eylül 1980 askeri darbesinden sonra yürürlü─če giren, “Milli Güvenlik Konseyi üyelerinin yarg─▒lanamayaca─č─▒”na dair Anayasa’n─▒n geçici 15. maddesi, 12 Eylül 2010’daki referandumun ard─▒ndan kald─▒r─▒ld─▒.

Darbesinin sorumlular─▒ ile bu ki┼čilerin emir ve talimatlar─▒n─▒ uygulayanlar hakk─▒ndaki suç duyurular─▒n─▒n ard─▒ndan, darbe döneminin Genelkurmay Ba┼čkan─▒, 7. Cumhurba┼čkan─▒ Kenan Evren ile eski Hava Kuvvetleri Komutan─▒ emekli Orgeneral Tahsin ┼×ahinkaya hakk─▒nda dava aç─▒ld─▒.

Ankara 12. A─č─▒r Ceza Mahkemesinin, Ankara Cumhuriyet Ba┼čsavc─▒l─▒─č─▒n─▒n soru┼čturmas─▒ kapsam─▒nda, Evren ile ┼×ahinkaya hakk─▒nda haz─▒rlad─▒─č─▒ iddianameyi, 10 Ocak 2012’de kabul etmesiyle Türkiye tarihinde ilk kez bir darbenin sorumlular─▒ yarg─▒ önüne ç─▒kt─▒.

─░ddianamede iki komutan, ”Türkiye Cumhuriyeti Anayasas─▒’n─▒n tamam─▒n─▒ veya bir k─▒sm─▒n─▒ de─či┼čtirmeye veya ortadan kald─▒rmaya ve anayasa ile te┼čekkül etmi┼č olan Türkiye Büyük Millet Meclisi’ni ortadan kald─▒rmaya veya görevini yapmas─▒na engel olmaya cebren te┼čebbüs etmek” ile suçland─▒.

“Bizi yarg─▒layamazs─▒n─▒z” savunmas─▒

─░lk duru┼čmas─▒, Ankara 12. A─č─▒r Ceza Mahkemesinde, 4 Nisan 2012’de görülmeye ba┼članan davalar─▒n duru┼čmalar─▒na, Evren ve ┼×ahinkaya, sa─čl─▒k durumlar─▒n─▒ gerekçe göstererek kat─▒lmad─▒. Davan─▒n bundan sonraki duru┼čmalar─▒nda her iki isim de savunmalar─▒n─▒, tedavi gördükleri hastanelerden sesli ve görüntülü ileti┼čim sistemi üzerinden yapt─▒.

Evren ve ┼×ahinkaya, savunmalar─▒nda, suçlamalar─▒ kabul etmeyerek, kurucu iktidar olduklar─▒n─▒, mevcut mahkemelerin kendilerini yarg─▒layamayaca─č─▒n─▒ savundu.

Cuntac─▒ generaller, 13 ┼×ubat 2013’te, dava nedeniyle haklar─▒n─▒n ihlal edildi─či gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine (AYM) bireysel ba┼čvuruda da bulundu. ─░ki eski komutan, davan─▒n görüldü─čü Ankara 12. A─č─▒r Ceza Mahkemesine, ”12 Eylül iddianamesinin ve kamu davas─▒n─▒n hukuken yok hükmünde oldu─čunun tespiti” için dilekçe verildi─čini ancak mahkemece bu istemin reddedildi─čini gerekçe gösterdi.

AYM, 26 Haziran 2014’te Evren ve ┼×ahinkaya’n─▒n ba┼čvurusunu, ola─čan kanun yollar─▒ tüketilmedi─činden kabul edilemez buldu.

Rütbelerin sökülmesine karar verildi

Dava devam ederken Terörle Mücadele Kanunu ve Ceza Muhakemesi Kanunu ile Baz─▒ Kanunlarda De─či┼čiklik Yap─▒lmas─▒na Dair Kanun’la birlikte Ankara 12. A─č─▒r Ceza Mahkemesi kapat─▒l─▒nca dava, Ankara 10. A─č─▒r Ceza Mahkemesine devredildi.

Cumhuriyet Savc─▒s─▒, 12 Eylül Davas─▒’nda verdi─či esas hakk─▒ndaki görü┼čte, san─▒klar Evren ve ┼×ahinkaya’n─▒n, 765 say─▒l─▒ TCK’n─▒n “Devlet kuvvetleri aleyhine cürümler” ba┼čl─▒kl─▒ 146. maddesi uyar─▒nca a─č─▒rla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č müebbet hapisle cezaland─▒r─▒lmalar─▒n─▒ istedi.

Mahkeme Ba┼čkan─▒n─▒n aç─▒klad─▒─č─▒ hükme göre Evren ve ┼×ahinkaya, “21 Aral─▒k 1979’da dönemin Ba┼čbakan─▒na verdikleri muht─▒rayla Anayasay─▒ ve TBMM’yi ortadan kald─▒rmaya ve görevini yapmas─▒n─▒ engellemeye te┼čebbüs suçundan, 12 Eylül 1980’de de cebren Türkiye Cumhuriyeti Anayasas─▒’n─▒ ta─čyir, tebdil veya ilgaya ve bu kanun ile te┼čekkül eden TBMM’yi ─▒skat ve cebren men suçundan eylemlerine uyan 765 say─▒l─▒ TCK’n─▒n 146/1. maddesi gere─čince” a─č─▒rla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č müebbet hapis cezas─▒na çarpt─▒r─▒ld─▒. Takdiri indirimle bu cezalar, “müebbet hapis cezas─▒”na çevrildi.

Evren ve ┼×ahinkaya hakk─▒nda, Askeri Ceza Kanunu’nun “askeri rütbelerin sökülmesi”ne ili┼čkin 30. maddesinin de uygulanmas─▒ karar─▒ al─▒nd─▒.
 

Dava dü┼čtü

Karar─▒n ard─▒ndan Evren ve ┼×ahinkaya’n─▒n avukat─▒, 24 Haziran 2014’de karar─▒n bozulmas─▒ istemiyle temyiz dilekçesini Ankara 10. A─č─▒r Ceza Mahkemesine verdi.

Yarg─▒tay 16. Ceza Dairesinin temyiz incelemesi sürerken Evren, 10 May─▒s 2015’te tedavi gördü─čü Gülhane Askeri T─▒p Akademisinde 98 ya┼č─▒nda, dönemin Hava Kuvvetleri Komutan─▒ emekli Orgeneral ┼×ahinkaya da 9 Temmuz 2015’te 90 ya┼č─▒nda hayat─▒n─▒ kaybetti.

Yarg─▒tay, temyiz incelemesinde san─▒klar─▒n vefat─▒ nedeniyle davan─▒n dü┼čürülmesi karar─▒n─▒ verdi.